(1) मरीचि के पुत्र कश्यप प्रजापति थे। ब्रह्मदेव की दाहिनी हाथ की बोटे की नली से दक्ष नाम का पुरुष और बाएँ हाथ की बोटे की नली से धरनी नाम की स्त्री जन्मीं। उन दोनों से एक हज़ार-हज़ार महा ऋषि जन्मे। (2) ब्रह्मा के मानस पुत्रों में दूसरे स्थान पर रहने वाले अंगिरस्‍ु को उद्दध्य, बृहस्पति और संवर्त जैसे पुत्र हुए। बृहस्पति देवताओं के आचार्य बने। (3) मैत्रि (अत्रि) नामक मानस पुत्र से अनेक महा मुनि जन्मे। (4) पुलस्त्य नामक ब्रह्मा के मानस पुत्र से राक्षसों का जन्म हुआ। (5) पुलह नामक मानस पुत्र से किन्नर और किमपुरुष वर्ग उत्पन्न हुए। (6) क्रतू नामक मानस पुत्र से पक्षियों की जाति उत्पन्न हुई।

   
    

शान्तिपर्व (Mahabharat) - 12. शान्तिपर्व(महाभारत)


॥ श्रीः ॥
12.187. अध्यायः 187
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
भरद्वाजंप्रति भृगुणा ब्राह्मणादिवर्णलक्षणकथनम्। वैराग्यस्य मुक्तिसाधनताकथनं च॥ 1॥


Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

भरद्वाज उवाच। 12-187-0x(5938)(72437)
ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम।
वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर॥ 12-187-1(72438)
भृगुरुवाच। 12-187-2x(5939)
जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः।
वेदाध्ययनसंपन्नः षट्सु कर्मस्ववस्थितः॥ 12-187-2(72439)
शौचाचारस्थितः सम्यग्विघसाशी गुरुप्रियः।
नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते॥ 12-187-3(72440)
सत्यं दानमथाद्रोह आनृशंस्यं क्षमा धृणा।
तपश्च दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः॥ 12-187-4(72441)
क्षत्रजं सेवते कर्म देवाध्ययनसंगतः।
दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते॥ 12-187-5(72442)
कृपिगोरक्षवाणिज्यं यो विशत्यनिशं शुचिः।
वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः॥ 12-187-6(72443)
सर्वभक्षरतिर्नित्यं सर्वकर्मकरोऽशुचिः।
त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः॥ 12-187-7(72444)
शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्यं द्विजे तच्च न विद्यते।
न वै शूद्रो भवेच्छ्रद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः॥ 12-187-8(72445)
सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः।
एतत्पवित्रं ज्ञातव्यं तथा चैवात्मसंयमः॥ 12-187-9(72446)
वार्यौ सर्वात्मना तौ हि श्रेयोघातार्थमुच्छ्रितौ॥ 12-187-10(72447)
नित्यं क्रोधाच्छ्रियं रक्षेत्तपो रक्षेच्च मत्सरात्।
विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः॥ 12-187-11(72448)
यस्य सर्वे समारम्भा निराशाबन्धना द्विज।
त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी च स बुद्धिमान्॥ 12-187-12(72449)
अहिंस्रः सर्वभूतानां मैत्रायणगतिश्चरेत्।
परिग्रहान्परित्यज्य भवेद्बुद्ध्या जितेन्द्रियः।
अचलं स्थानमातिष्ठेदिह चामुत्र चोभयोः॥ 12-187-13(72450)
तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना।
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना॥ 12-187-14(72451)
इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः।
अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्॥ 12-187-15(72452)
अविस्रम्भे न गन्तव्यं विस्रम्भे धारयेन्मनः।
मनः प्राणे निगृह्णीयात्प्राणं ब्रह्मणि धारयेत्॥ 12-187-16(72453)
निर्वेदादेव निर्वायान्न च किंचिद्विचिन्तयेत्।
सुखं वै ब्राह्मणो ब्रह्म स वै तेनाधिगच्छति॥ 12-187-17(72454)
शौचेन सततं युक्तः सदाचारसमन्वितः।
सानुक्रोशश्च भूतेषु तद्द्विजातिषु लक्षणम्॥ ॥ 12-187-18(72455)

इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि सप्ताशीत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ 187॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-187-3 विघसं ब्राह्मणादिभुक्तशेषम्॥ 12-187-5 क्षत्रं हिंसा तदर्थं जातं क्षत्रजं युद्धात्मकं कर्म। आदानं प्रजाभ्यः॥ 12-187-6 वाणिज्या पशुरक्षा च कृष्यादानरतिः शुचिः। इति झ. पाठः॥ 12-187-8 एतत्सत्यादिसप्तकम्। द्विजे त्रैवर्णिके। धर्म एव वर्णविभागे कारणं न जातिरित्यर्थः॥ 12-187-10 तौ क्रोधलोभौ॥ 12-187-12 आशैव बन्धनं तद्वर्जिता निराशाबन्धनाः समारम्भाः सम्यगारभ्यन्त इति यज्ञादयः। हुतमघ्नौ ब्राह्मणे वा दत्तमग्निहोत्रनित्यश्राद्धादि। त्यागे फलत्यागनिमित्तम्। निराशीर्बन्धना द्विजेति घ. झ.ट. पाठः॥ 12-187-13 मैत्रं मित्रभावस्तदेवायनं परं प्राप्यं स्थानं तत्र गतिर्यस्य सः। स्थानमात्मानमातिष्ठेत् आभिमुख्येन तिष्ठेत्। आत्मध्यानपरो भवेदित्यर्थः॥ 12-187-14 सङ्गेषु ममेदमिति सङ्गहेतुषु पुत्रदारादिषु॥ 12-187-17 निर्वेदादेव निर्वाणं न किंचिदपि इति घ.झ. पाठः। निर्वाणादेव निर्वायात् इति ड. पाठः॥


Mahabharat- Hindi (Devanagari) 100000 shlokas

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.